HISTORIA HELU

Początki Helu, jako osady rybackiej i portu giną w mrokach drugiego tysiąclecia. Ustne przekazy i legendy mówią o starym Helu zatopionym w morzu na skutek niegodziwości mieszkańców. Podówczas uważano Hel za samodzielną wyspę, z czego można wnioskować, że jedyną droga komunikacji ze stałym lądem była droga morska. Sprowadzano nią wszystko- od chleba i mąki po artykuły bardziej luksusowe. Mieszkańcy żyli z połowów ryb, nie gardzili jednak piractwem przybrzeżnym. Rozpalano w dni pochmurne i dżdżyste ogniska na brzegu morza w pobliżu mielizn i płycizn. Mniej doświadczeni szyprowie i kapitanowie statków, dając się zwieść światłom, wprowadzali i unieruchamiali swoje jednostki na płytkich wodach. Stawały się one łatwym łupem mieszkańców Helu. Zapewne w owych czasach musieli docierać tu i wikingowie, którzy aż do wieku XI niepodzielnie władali Morzem Bałtyckim. Bałtyk nazywany był wówczas Morzem Weregów (wikingów). Być może nazwa miasta nawiązuje do mitologii skandynawskiej, ponieważ Hel określano jako krainę zmarłych, cieni ...
W źródłach pisanych nazwa miasta pojawia się w 1198 roku. Był on wtedy jedynie osadą rybacką, zaś prawa miejskie uzyskał dzięki księciu pomorskiemu, Świętopełkowi II. Do końca XIII wieku nie zachowały się żadne wzmianki o Helu, zaś poczatek XIV w. wiąże się z ekspansją Zakonu Krzyżackiego na terenach Pomorza. Jedne z wielkich mistrzów krzyżackich- Winroch von Kniprode potwierdził akt lokacyjny miasta, zwalniając jego mieszkańców od służby wojennej. Potwierdza to znaczenie Helu, jako portu rybackiego, o czym świadczy także fakt istnienia krzyżackiego składu soli w mieście. Działało wtedy Bractwo Św. Katarzyny, zajmujące się działanością charytatywną, organizowało pogrzeby rozbitków wyrzuconych przez morze, a w dzień patronki rozdawało ubogim piwo.
Helem zarządzała 12-osobowa rada miasta na czele z burmistrzem. Okres panowania krzyżackiego, to niewątpliwie czasy świetności Helu, Słabnięcie państwa krzyżackiego zwłaszcza po wojnie trzynastoletniej (1454-1466) ujawniło paradoksalnie znaczenie Helu jako portu wojennego. Od drugiej połowy XV wieku Hel stał się przyczółkiem kaprów gdańskich. Kaperskie okrety z Helu i Gdańska uczestniczyły nawet we wspólnych akcjach, np. walczyły na Morzu Północnym z okrętami angielskimi po stronie Hanzy. Nadal kwitło piractwo przybrzeżne jednak w bardziej subtelnej formie - ratujący rozbitków i ich mienie zachowali zwyczajowe prawo wynagrodzenia "od rozbicia". Zapewne stanowiło to poważne uzupelnienie finansów rodzin rybackich, kóre zrzeszone w maszoperie nie mogły odławiać ryb od dnia Św. Marcina, tj. 11 listopada do Wielkanocy.
Upadek Helu, jako ośrodka rybołówstwa i miasta wiąże się ze stopniowym zanikiem ławic śledziowych, gaśnięciem zakonu krzyżackiego i stopniowemu podporzadkowaniu Gdańsku. Nie bez znaczenia pozzzostaje fakt, iż w 1525 roku powstała w Helu silna gmina luterańska . Zamieszki religijne związane z działalnością protestantów spowodowały interwencję samego Zygmunta Starego, który bezwarunkowo i "po wsze czasy" podporządkował helską gminę stolicy Pomorza.
Tak więc od 1526 zaznacza się stopniowy upadek Helu jako miasta i portu. Spadła znacznie Ilość ludności - do kilkuset osób. Stopniowo Hel przestawał odróżniać się od innych małych pzrybrzeżnych osad rybackich. Handel i przetwórstwo rybne upadły a jedyną podstawę utrzymania dawało rybołówstwo, głownie śledziowe, z czasem także łososiowe i dorszowe. Dorsze łowiono przy pomocy haków stawianych przy brzegu, śledzie klasycznie siecią a węgorza żakami. Połowy organizowały maszoperie rybackie. Istniały wśród nich specjalizacje związane z określonym gatunkiem ryby.
Gdańsk przez długie lata zachował prawo pierwokupu połowów helskich rybaków. Monopolizował nie tylko handel raybami. Od 1579 roku wolno było sprzedawać w Helu piwo tylko z browarów gdańskich.
Wiek XVII na morzu Bałtyckim zaznaczył się nie tylko obecnością ale i ekspansją Szwedów. W 1626 admirał szwedzki Karol Carlsson zajmując Puck i Hel zażądał złozenia przysięgi na wierność królowi Gustawowi Adolfowi. Gdy do tego nie doszło, Szwedzi splądrowali miasto i wznicili pożary..
W poczatkach XVIII stulecia Hel został dosłownie zdziesiątkowany epidemią dżumy. Również i późniejsze lata nie oszczędziły miasta. Straszliwe sztormy dokonały olbrzymich zniszczeń.
Po drugim rozibiorze Polski w 1793 roku Hel dostał się pod panowanie pruskie. Było ono krótkotrwałe, gdyż kompania Napoleona I spowodowała włączenie Helu w skład Wolnego Mista Gdańska. Jednak klęska wojsk cesarskich w Rosji i odwrót spowodowały powtórne włączenie Helu do Prus Pomorza Gdańskiego. Do 1872 roku Hel zachował stary ustrój miejski oparty na prawie lubeckim. Nowy podział administracyjny Prus odebrał jednak w tym roku Helowi prawa miejskie. W miejsce miasrta powołano zwykłą gminę wiejską.
Przełom wieku XiX i XX to stopniowy rozwój rybołówstwa kutrowego i schyłek klasycznego (łodziowego) w oparciu o zabudowany w latach 1892-93 port rybacki. Kapitalistyczne formy pracy czyniły bogatymi właścicieli kutrów, przyczyniły się również do ostatecznego upadku maszoperii. Budowa nowego portu to również data stworzenia stałęgo połączenia wodnego miedzy Gdańskiem a Helem. W sezonie letnim miały miejsce dwa rejsy dziennie, zimą zaś jeden. Łączność utrzymywano dzięki statkom parowym. Dowoziły one turystów-letników, pocztę oraz wszelki niezbędne towary.
Do poczatków XX wieku Hel zachował stary ukła dzabudowy. Domy rybackie w większości drewniane ustawione były w dwóch rzedach. Przed domami stały wbite licznie pale i dragi, służące do suszenia ryby na słońcu. Głowna ulica była niebrukowana.
Po odzyskaniu niepodległosci Półwysep Helski został włączony do Polski. Objecie władzy polskiej nad Helem nastapiło faktycznie 10 lutego 1920 roku.
W 1927 roku podjęto decyzję o budowie koloni domów dla polskich rybaków.
Do 1936 roku Hel obok Juraty pozostawał często i chętnie odwiedzanym kurortem polskiego wybrzeża. Coraz bardziej zagmatwana sytuacja polityczna w stosunkach z Niemcami wpłynęła na powołanie w tym roku Rejonu Umocnionego Hel. Stworzono dość silny wojskowy garnizon liczący około 3000 żołnierzy i oficerów, baterię dział im. H. Laskowskiego. Wysiedlono z helu grupę ok. 40 rybaków niemieckich wraz z rodzinami. Powrócili oni do Helu w październiku 1939 roku. Bohaterska obrona Helu odwlekła jedynie w czsie klęskę wrześniową. Hitlerowcy zdołali stworzyć garnizon, który istniał do 9 maja 1945 roku.

Agnieszka i Jacek Grądkiewicz